Firma eksportująca z Polski lub przez Wielką Brytanię towary do krajów trzecich musi liczyć się z obowiązkami wynikającymi z sankcji wobec Rosji — nie tylko przy bezpośrednim eksporcie do Rosji, ale też przy ryzyku obejścia sankcji przez kraje trzecie.
Spis treści
W skrócie
- Od 20 marca 2024 r. eksporterzy z UE sprzedający określone towary i technologie do krajów trzecich muszą umownie zobowiązać kontrahenta do zakazu reeksportu do Rosji — to tzw. klauzula „no-Russia” z art. 12g rozporządzenia Rady (UE) 833/2014.
- Obowiązek dotyczy konkretnych kategorii towarów wymienionych w załącznikach XI, XX, XXXV oraz XL do rozporządzenia (towary lotnicze, paliwo lotnicze, broń palna — także z załącznika I do rozp. 258/2012 — oraz „wspólne towary wysokiego priorytetu”).
- Obowiązek nie dotyczy umów z kontrahentami z krajów partnerskich wymienionych w załączniku VIII (Stany Zjednoczone, Japonia, Wielka Brytania, Korea Południowa, Australia, Kanada, Nowa Zelandia, Norwegia, Szwajcaria, Liechtenstein i Islandia).
- W Wielkiej Brytanii obowiązują odrębne sankcje na mocy The Russia (Sanctions) (EU Exit) Regulations 2019, egzekwowane przez OTSI (sankcje handlowe, od października 2024 r.) i OFSI (sankcje finansowe) — z rosnącym naciskiem na ściganie obchodzenia sankcji przez kraje trzecie.
UE: klauzula „no-Russia” z art. 12g rozporządzenia 833/2014
W ramach 12. pakietu sankcji wobec Rosji (grudzień 2023 r.) Unia Europejska wprowadziła do rozporządzenia Rady (UE) nr 833/2014 art. 12g, nakładający na eksporterów obowiązek umownego zabezpieczenia się przed reeksportem towarów do Rosji.
Na czym polega obowiązek
Firmy zawierające od 20 marca 2024 r. umowy sprzedaży, dostawy, transferu lub eksportu określonych towarów i technologii do krajów trzecich są zobowiązane zawrzeć w kontrakcie klauzulę umownie zakazującą reeksportu do Rosji oraz wykorzystania towaru w Rosji. Dodatkowo strony muszą uzgodnić odpowiednie środki zaradcze (remedies) na wypadek naruszenia tej klauzuli przez kontrahenta.
Jakich towarów dotyczy
Obowiązek dotyczy wyłącznie towarów i technologii wymienionych w załącznikach XI (lotnictwo), XX (paliwo lotnicze) i XXXV (broń palna) do rozporządzenia 833/2014, broni palnej z załącznika I do rozporządzenia (UE) nr 258/2012 oraz „wspólnych towarów wysokiego priorytetu” z załącznika XL — to wybrane komponenty elektroniczne i przemysłowe wykorzystywane przez Rosję, a nie cała lista towarów podwójnego zastosowania.
Wyjątki
Obowiązek nie ma zastosowania do umów z kontrahentami z krajów partnerskich wymienionych w załączniku VIII do rozporządzenia — według stanu wskazanego przez Komisję Europejską (od 24 czerwca 2024 r.) są to: Stany Zjednoczone, Japonia, Wielka Brytania, Korea Południowa, Australia, Kanada, Nowa Zelandia, Norwegia, Szwajcaria, Liechtenstein i Islandia. Od 24 czerwca 2024 r. (14. pakiet, rozp. 2024/1745) obowiązek nie dotyczy też kontraktów publicznych z organem publicznym państwa trzeciego lub organizacją międzynarodową — takie umowy trzeba jednak zgłosić właściwemu organowi krajowemu. Umowy zawarte przed 19 grudnia 2023 r. korzystały z okresu przejściowego do 19 grudnia 2024 r.; przy ich wykonywaniu od 1 stycznia 2025 r. klauzula jest już wymagana.
Środki zaradcze i monitoring kontrahenta
Klauzula musi przewidywać adekwatne środki zaradcze — według Komisji Europejskiej mogą to być np. zawieszenie, przerwanie lub rozwiązanie umowy albo kary umowne. Samo umieszczenie klauzuli to jednak dopiero pierwszy krok: Komisja podkreśla, że niezależnie od art. 12g firmy powinny mieć solidne procedury należytej staranności (due diligence), aby zapobiegać obchodzeniu sankcji, a eksporter nie powinien sprzedawać towarów objętych art. 12g kontrahentowi, który nie zgadza się na klauzulę. W praktyce oznacza to, że firmy eksportujące towary objęte obowiązkiem powinny mieć udokumentowaną procedurę oceny ryzyka reeksportu, a nie tylko gotowy wzór klauzuli umownej.
Brak klauzuli no-Russia (z adekwatnymi środkami zaradczymi) w umowie objętej obowiązkiem jest naruszeniem art. 12g przez eksportera — niezależnie od tego, czy do faktycznego reeksportu do Rosji doszło.
Wielka Brytania: The Russia (Sanctions) (EU Exit) Regulations 2019
Wielka Brytania prowadzi własny, niezależny od UE reżim sankcyjny wobec Rosji, oparty na Sanctions and Anti-Money Laundering Act 2018 oraz rozporządzeniu wykonawczym The Russia (Sanctions) (EU Exit) Regulations 2019. Reżim ten obejmuje m.in. zakazy eksportu określonych towarów i technologii, ograniczenia usług (w tym usług brokerskich i pomocy technicznej) świadczonych na rzecz podmiotów powiązanych z Rosją, a także zamrożenie aktywów osób i podmiotów objętych sankcjami.
Ryzyko obchodzenia sankcji przez kraje trzecie
Towary objęte sankcjami mogą trafiać do Rosji przez złożone łańcuchy dostaw w krajach trzecich — dlatego przy sprzedaży do krajów uznawanych za trasy obejścia sankcji weryfikacja odbiorcy końcowego jest szczególnie ważna.
Egzekwowanie: OTSI i OFSI
Sankcje handlowe (towary, technologie, usługi) egzekwuje od października 2024 r. Office of Trade Sanctions Implementation (OTSI), działające w Department for Business and Trade, a sankcje finansowe — Office of Financial Sanctions Implementation (OFSI). OFSI aktywnie ściga obchodzenie sankcji: 17 czerwca 2026 r. nałożyło na Sabre Global Technologies Limited karę ponad 1 mln GBP — pierwszą w historii OFSI karę za obejście sankcji (circumvention) — za udostępnianie przez siedem miesięcy środków i zasobów gospodarczych objętej sankcjami rosyjskiej linii lotniczej.
Co grozi za naruszenie sankcji w UK
Naruszenie brytyjskich przepisów sankcyjnych może skutkować zarówno karami cywilnymi nakładanymi przez OFSI (finansowymi, liczonymi w milionach funtów przy poważniejszych sprawach), jak i odpowiedzialnością karną — za przestępstwa z części 5 (Trade) rozporządzenia 2019/855 grozi do 10 lat pozbawienia wolności, a z części 3 (Finance) do 7 lat (reg. 80). OFSI publikuje na bieżąco listę nałożonych kar oraz raporty dotyczące trendów egzekwowania, co pozwala firmom ocenić, które sektory i rodzaje transakcji są obecnie w centrum uwagi organu.
Odpowiedzialność za naruszenie sankcji może powstać nie tylko przy bezpośrednim eksporcie do Rosji, ale też przy braku należytej staranności wobec kontrahenta z kraju trzeciego, który — jak firma mogła się domyślać — dalej przekaże towar do Rosji.
Co powinien zrobić eksporter handlujący UK–UE
- Sprawdź, czy eksportowany towar znajduje się na listach towarów objętych obowiązkiem klauzuli no-Russia (załączniki XI, XX, XXXV, XL do rozporządzenia 833/2014) lub na brytyjskich listach sankcyjnych.
- Wprowadź do standardowych warunków sprzedaży klauzulę zakazu reeksportu do Rosji tam, gdzie jest to wymagane, wraz z mechanizmem sankcji umownych wobec kontrahenta.
- Weryfikuj końcowego odbiorcę i kraj przeznaczenia towaru (know-your-customer / end-user checks) — szczególnie przy sprzedaży do krajów graniczących z Rosją lub uznawanych za trasy obejścia sankcji.
- Śledź aktualizacje list sankcyjnych — sanctionsmap.eu dla UE (narzędzie pomocnicze — wiążący jest tekst rozporządzeń w EUR-Lex) oraz UK Sanctions List, od 28 stycznia 2026 r. jedyne źródło brytyjskich desygnacji — listy i zakresy towarowe zmieniają się z każdym kolejnym pakietem sankcji.
- W razie wątpliwości co do konkretnej transakcji skonsultuj się z doradcą prawnym specjalizującym się w prawie sankcyjnym — błędna ocena może skutkować odpowiedzialnością administracyjną, a w niektórych przypadkach karną.
Polska: krajowy nadzór nad sankcjami
W Polsce egzekwowaniem sankcji UE zajmują się m.in. Krajowa Administracja Skarbowa (na etapie odprawy celnej i kontroli towarów) oraz Generalny Inspektor Informacji Finansowej (w zakresie zamrożenia aktywów i transakcji finansowych). Zgłoszenie celne towaru objętego sankcjami lub trafiającego do podmiotu z listy sankcyjnej może zostać zatrzymane już na etapie odprawy, a naruszenie przepisów sankcyjnych — podobnie jak inne naruszenia obowiązków celnych — może rodzić odpowiedzialność na gruncie Kodeksu karnego skarbowego lub odrębnych przepisów sankcyjnych, niezależnie od odpowiedzialności unijnej.
Dokumentowanie zgodności — co warto mieć przygotowane
Firmy handlujące na trasie UK–UE, zwłaszcza w sektorach o podwyższonym ryzyku (elektronika, komponenty przemysłowe, towary podwójnego zastosowania, chemikalia), powinny prowadzić udokumentowany proces sprawdzania kontrahentów i towarów pod kątem sankcji: aktualną listę towarów objętych obowiązkiem klauzuli no-Russia, wzór klauzuli umownej wraz z mechanizmem sankcji za jej naruszenie, procedurę weryfikacji odbiorcy końcowego (w tym sprawdzenie na unijnej mapie sankcji sanctionsmap.eu oraz w brytyjskiej UK Sanctions List) i rejestr decyzji podjętych w wątpliwych przypadkach wraz z uzasadnieniem. Taka dokumentacja jest istotna nie tylko prewencyjnie, ale też jako dowód należytej staranności w razie kontroli lub postępowania wyjaśniającego.
Źródła
- FAQ: „No re-export to Russia” clause — Komisja Europejska
- Rozporządzenie Rady (UE) nr 833/2014 — EUR-Lex
- The Russia (Sanctions) (EU Exit) Regulations 2019 — legislation.gov.uk
- EU Sanctions Map
- Russia (Sanctions) (EU Exit) Regulations 2019, reg. 80 — legislation.gov.uk
- Office of Trade Sanctions Implementation (OTSI) — GOV.UK
- OFSI — kara dla Sabre Global Technologies (17.06.2026) — GOV.UK
- Zamknięcie OFSI Consolidated List, UK Sanctions List od 28.01.2026 — GOV.UK
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawie spornej skonsultuj się z doradcą podatkowym lub adwokatem.
Jeśli potrzebujesz wsparcia przy odprawie towarów objętych ryzykiem sankcyjnym, skontaktuj się z nami.
Najczęstsze pytania
Od kiedy obowiązuje klauzula no-Russia w UE?
Umowy zawarte od 19 grudnia 2023 r. muszą zawierać klauzulę od 20 marca 2024 r. Umowy zawarte wcześniej korzystały z okresu przejściowego do 19 grudnia 2024 r. (lub do wygaśnięcia umowy, jeśli wcześniej) — przy wykonywaniu ich od 1 stycznia 2025 r. klauzula też jest wymagana.
Czy klauzula no-Russia dotyczy każdego eksportu z UE?
Nie — tylko towarów i technologii z załączników XI, XX, XXXV i XL do rozporządzenia 833/2014 (oraz broni palnej z załącznika I do rozporządzenia 258/2012), i tylko w umowach z kontrahentami spoza UE, z wyjątkiem krajów partnerskich z załącznika VIII.
Czy eksport do Wielkiej Brytanii wymaga klauzuli no-Russia?
Nie — Wielka Brytania jest wymieniona jako kraj partnerski w załączniku VIII do rozporządzenia 833/2014, więc obowiązek klauzuli nie dotyczy umów z kontrahentami z UK. Nie zwalnia to z przestrzegania pozostałych sankcji.
Czy firma odpowiada za to, że jej kontrahent z kraju trzeciego przekaże towar do Rosji?
Brak wymaganej klauzuli sam w sobie narusza art. 12g. Niezależnie od tego Komisja Europejska zaleca solidne procedury należytej staranności wobec kontrahentów, a organy UE i UK (OFSI, OTSI) coraz mocniej ścigają obchodzenie sankcji przez kraje trzecie — szczegóły konkretnej transakcji skonsultuj z prawnikiem.
Powiązane poradniki
Masz podobną sprawę? Zapytaj agencję celną
Opisz towar lub pojazd, trasę i termin. Odpowiadamy w dni robocze, zwykle tego samego dnia.
Coś poszło nie tak. Spróbuj ponownie albo napisz do nas e-mail lub na WhatsApp.